Hindistan az qala səksən ildir ki, müstəqil dövlətdir. Konstitusiyası onu "dövlətlər ittifaqı" kimi müəyyənləşdirib. Amma hələ də cavabsız qalan sual budur: federal birliyin sərhədi harada bitir, öz müqəddəratını təyinetmə hüququ harada başlayır? Milli inteqrasiyanın dayaqları nə qədər möhkəmdir, əgər onun əsası yalnız Konstitusiya deyil, həm də bir vaxtlar müxtəlifliyi təhlükə sayan kolonial mirasdır?

Nagaland məsələsi - Asiyanın ən uzunmüddətli və paradoksal üsyanlarından biri - bu sualı abstrakt nəzəriyyədən çıxarıb varoluşun özünə çevirib. Hindistanın şimal-şərqində, dağların Birma ilə qovuşduğu, onlarla dilin və ənənənin iç-içə yaşadığı bu torpaqda artıq yetmiş ildən çoxdur ki, azadlıq ideyası, dini kimlik və uğursuz federallaşma bir münaqişədə birləşib. Nagaland sadəcə sərhəd davası deyil. Bu, Hindistanın mənası uğrunda mübarizədir.

Əsl paradoks ondadır ki, dünyada "ən böyük demokratiya" adlandırılan Hindistan öz etnik azlıqlarına siyasi tanınma üçün institusional dil tapa bilməyib. 1951-ci ildə keçirilən referendumda 99,9 faiz naga xalqının müstəqillik lehinə səs verməsi separatizm deyil, sadəcə eşidilmək cəhdi idi. Cavab isə dialoq yox, hərbi əməliyyatlar oldu. O gündən bəri davam edən yüngülintensiv müharibə "terrorizm" anlayışını siyasi arqumentin yerinə keçirdi.

Bugünkü federasiyalar zor və məcburiyyət olmadan həm siyasi bütövlüyü, həm də etnokultural muxtariyyəti necə birləşdirə bilər? Bu, təkcə Hindistana aid sual deyil. Oxşar dilemmanı İspaniya (Kataloniya), Efiopiya (Tiqray və Oromiya), Myanma (Şan, Kaçin, Karen), Çin (Tibet və Sincan), İraq (Kürdüstan), İndoneziya (Papua) da yaşayır. Hamısının arqumenti eynidir: ərazi bütövlüyü, təhlükəsizlik, "ekstremizmlə mübarizə". Amma hamısı eyni reallıqla üz-üzədir - hakimiyyətin təmsil etdiyi xalqlar qarşısında legitimlik böhranı.

XXI əsrin federasiyaları elə bir dövrdə yaşayır ki, dövlət sərhədlərini hələ də ordular qoruyur, amma kimlik artıq şüur, media və rəqəmsal icmalar səviyyəsinə keçib. Xəritə sabit qala bilər, amma kimliklərin daxili xəritəsi axıcıdır. Elə buna görə də Nagaland hadisəsi xüsusidir: o göstərir ki, regional konflikt federallığın gələcəyini başa düşmək üçün canlı laboratoriyaya çevrilə bilər.

Tarixi fon: kolonial miras və konfliktin struktur kökləri

Postkolonial məkanlarda etnopolitik dramların hamısının bir səbəbi var - koloniyanın necə "yığılması". Hindistan yalnız britaniyalıların idarə sistemini deyil, həm də süni sərhədlərini miras aldı. O sərhədlər ki, tarixi, mədəni və dini fərqləri bir masa üstündə basdırıb, idarə rahatlığını üstün tutmuşdu. Şimal-şərq bölgəsi, tarixçi Sanjib Baruanın sözləri ilə, "dekolonizasiyadan sonrakı daxili koloniya"ya çevrildi.

Kolonial mərhələ: "daxili periferiyanın" yaranması

XIX əsrin sonlarından Britaniya inzibatı Birma sərhədi boyunca dağlıq əraziləri nəzarətdə saxlamaq üçün "izolyasiya olunmuş idarəetmə" prinsipini tətbiq etdi. Bu ərazilər excluded areas - "istisna zonalar" adlanırdı. Hindistan qanunları orada işləmirdi, naga tayfaları isə öz adət qanunlarına görə yaşayırdı. 1947-ci ildə müstəqillik əldə edən Hindistan həmin sərhədləri və "mədəni mərkəzlə vəhşi periferiyanın" psixologiyasını da miras aldı.

Britaniya arxivlərində tipik ifadələr var: "The Nagas are not yet ready for the modern world". Bu cümlə illər sonra az dəyişmiş formada hind məmurlarının dilindən səslənirdi, sadəcə "imperiya" sözü "dövlət"lə əvəz olunmuşdu.

Referendumdan üsyana

1947-ci ilin avqustunda, Hindistan müstəqilliyini elan etməzdən bir gün əvvəl, A. Z. Fizo başçılıq etdiyi Naqa Milli Şurası (NNC) müstəqil Nagaland dövlətinin yaradıldığını bəyan etdi. 1951-ci ilin 16 mayında keçirilən referendumda xalqın 99,9 faizi müstəqillik lehinə səs verdi. Dehli isə nəticələri tanımadı. İki ildən sonra silahlı mübarizə başladı.

Əvvəlcə bu, partizan müqaviməti idi. Lakin 1950-ci illərin sonuna doğru savaş sistemli xarakter aldı. Hindistan ordusu "qüvvə ilə nəzarət" prinsipi ilə kütləvi cəza əməliyyatları keçirdi, kəndləri yandırdı, əhalini köçürdü. Amnesty International və Human Rights Watch minlərlə məhkəməsiz edam və işgəncə faktı sənədləşdirdi. Hindistan DİN-nin rəsmi məlumatına görə, 1956-1975-ci illər arasında bölgədə 100 mindən çox insan həlak olub.

Siyasi həll cəhdləri az olmayıb. 1963-cü ildə Nagaland Hindistanın 24-cü ştatı kimi tanındı, amma bu addım naga xalqını razı salmadı. Onların əsas hissəsi hələ də Manipur, Assam və Arunachal-Pradeşdə yaşayır. 1964-cü ildə yaradılan sülh missiyasına hətta Kalkutta arxiyepiskopu da daxil idi, amma dialoq yenə nəticəsiz qaldı.

Nagaland Milli Sosialist Şurası: yeni ideologiya

1980-ci illər həlledici dönüş oldu. Köhnə hərəkatın dağılmasından sonra yeni təşkilat - National Socialist Council of Nagaland (NSCN) meydana çıxdı. Onun qurucuları Tuingaleng Muyva, Isak Svu və S. S. Khaplang idi. NSCN artıq təkcə müstəqillik yox, həm də "bütün naga torpaqlarını" - o cümlədən Myanmanın bir hissəsini - birləşdirən sosialist "Nagalim" layihəsini irəli sürdü.

İdeologiya maraqlı sintez idi: xristian missioner ritorikası, maoist özünüidarə modeli və periferik millətçiliyin qarışığı. Politoloq Subhir Roy yazırdı: "Nagalandda sosializm iqtisadi nəzəriyyə yox, dini humanizmin forması idi".

Təşkilat öz idarəetmə orqanlarını, məhkəməsini, vergi sistemini və "nazirliklərini" qurdu. Hindistan mənbələrinə görə, 2000-ci illərin əvvəlinə NSCN kəndlərin əksəriyyətinə və Manipurun bir hissəsinə nəzarət edirdi. Beləcə, dövlətin formal strukturları ilə yanaşı faktiki NSCN idarə sistemi yarandı: təhlükəsizlik, arbitraj və vergi yığımı bu qurumun əlində idi.

Çərçivə razılaşması və dialoqda tıxac

1997-ci ildə 33 illik müharibədən sonra NSCN-IM (Muyva və Isak fraksiyası) Hindistan hökuməti ilə atəşkəs razılaşması imzaladı. Dialoq 18 ildən çox çəkdi və 2015-ci il avqustun 3-də Baş nazir Narendra Modinin iştirakı ilə Framework Agreement - Çərçivə razılaşması imzalandı.

Sənədin tam mətni hələ də açıqlanmayıb, amma açıq mənbələrdən görünür ki, o, naga xalqının "xüsusi siyasi kimliyini" tanıyır və "bölünmüş suverenlik" modelini nəzərdə tutur. Lakin 2019-cu ildən proses ilişib qalıb: NSCN-IM ayrıca konstitusiya və bayraq tələb edir, Dehli isə bunu dövlət birliyinə zidd sayır.

2025-ci ildə, həmin razılaşmanın onilliyində, 91 yaşlı Tuingaleng Muyvanın sürgündən Nagalanda qayıtması simvolik hadisə oldu. Onu qarşılayanlar artıq sadəcə keçmiş lideri deyil, dövlət sistemlərini və nəsilləri aşan bir ideyanın təcəssümünü görürdülər.

Federallıq nəzəriyyəsi prizmasından baxış

Nagaland münaqişəsi sadəcə öz müqəddəratını təyinetmə məsələsi deyil. Bu, federallığın iki fərqli fəlsəfəsinin toqquşmasıdır. Dehli üçün federallıq müxtəlifliyi idarəetmənin inzibati mexanizmidir. Naga xalqı üçün isə o, tarixi subyektliklərinin tanınma formasıdır.

Hind politoloqu Rameş Thakurun sözləri ilə, "Hindistan federasiya kimi yaranmayıb, federasiya kimi yaşamağa məcbur olub". ABŞ, Kanada və Almaniya kimi ölkələrdə federallıq könüllü birləşmədən doğubsa, Hindistanda o, dekolonizasiyadan sonrakı mərkəzləşmənin nəticəsidir. Buna görə də bölgələrin özünü hakimiyyətin obyektindən çox subyekt kimi dərk etməsi Dehlidə dövlətin öz varlığına təhlükə kimi qəbul edilir.

Din, kimlik və zorakılıq: iki milli layihənin toqquşması

Etnokonfliktlər çox vaxt resurs və ya ərazi uğrunda mübarizə kimi izah olunur. Amma Nagalandda söhbət mənadan gedir. Naga xalqı nə neft, nə hakimiyyət, nə də sərhədlər uğrunda döyüşür - onlar öz kimliklərinin, tarix qarşısında subyekt kimi tanınmaq haqqının uğrunda mübarizə aparırlar. Onların mübarizəsi inancla, yaddaşla və siyasətlə birləşən unikal hadisədir.

Xristianlıq - milli kod kimi

Nagaland əhalisinin 90 faizindən çoxu xristiandır, əsasən baptistlər. XIX əsrdə ABŞ-dan gələn missionerlərin fəaliyyəti bölgəni təkcə dini baxımdan deyil, həm də kimlik cəhətdən dəyişdirdi. İman burada sadəcə inanc deyil, siyasi dildir. Müqəddəs Kitab - müqavimətin mətni oldu.

Nagaland xristianlığı missioner ortodoksiyasına qarışıb itib-batmadı. O, tayfa ənənələri ilə sintez olunaraq "milli teologiya"ya çevrildi. NSCN liderləri "Tanrının qanunu altında Nagalim" deyəndə bu, propagandadan çox inancın siyasi ifadəsidir - mübarizənin müqəddəs ölçüsü olduğuna inanırlar.

Elə buna görə də hinduizmin faktiki dövlət ideologiyasına çevrildiyi Hindistanda naga hərəkatı sadəcə separatizm yox, ideoloji çağırış kimi dəyərləndirilir. Xüsusilə millətçi Narendra Modinin rəhbərliyi dövründə hər hansı dini muxtariyyət milli birliyə təhdid sayılır.

Zorakılıq - anlaşılmazlığın dili kimi

Hindistan ordusu ilə NSCN döyüşçüləri arasındakı qarşıdurma təkcə silahlı toqquşma deyil, simvolların savaşıdır. Naga xalqı üçün ordu - yad hökmranlığın simvoludur; Dehli üçün isə "nizam-intizamın təminatçısı".

1958-ci ildən qüvvədə olan Silahlı Qüvvələrin Xüsusi Səlahiyyətlər Qanunu (AFSPA) orduya fövqəladə səlahiyyətlər verir: order olmadan axtarış, məhkəməsiz həbslər, "əsaslı şübhə" əsasında ölümcül güc tətbiqi. Bu qanun zorakılığın hüquqi simasıdır, istisnanı norma halına gətirib.

South Asia Terrorism Portal-ın məlumatına görə, 1992-2024 illəri arasında Nagalandda 4500-dən çox silahlı toqquşma baş verib, 10 minə yaxın insan həlak olub. Amnesty International-ın 2023 hesabatında qeyd olunur ki, AFSPA-nın tətbiqi beynəlxalq hüquq normalarına, o cümlədən Vətəndaş və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın 4-cü maddəsinə ziddir. Amma Dehli üçün bu, "sabitlik naminə zəruri tədbir"dir.

Federallığın paradoksu ondadır ki, onu qorumaq üçün tətbiq olunan zorakılıq onun öz ideyasını məhv edir. Ordunun Nagalandda "ərazi bütövlüyünü qorumaq" adı ilə gördüyü işlər, əslində, Hindistan dövlətinə olan etimadı dağıdır.

Yaddaş mədəniyyəti və zorakılığın transformasiyası

Nagalandın özəlliyi ondadır ki, zorakılıq burada kimliyi məhv etmir, əksinə, onu möhkəmləndirir. NSCN döyüşçülərinin xatirəsi milli mifin bir parçasına çevrilib. Kəndlərdə abidələr, evlərin girişində şəhid fotoları, məktəblərdə "müqəddəs mübarizə" ruhunda oxunan himnlər - bütün bunlar kimliyin siyasi davamıdır.

Bu, ölüm kultu deyil. Bu, siyasi sağ qalma formasıdır. Norveçli sosioloq Yohan Galtung demişdi: "Zorakılıq cəmiyyətin toxumasına hopduqda, o struktur halına gəlir". Nagalandda zorakılıq dağıtmaq yox, kimlik yaratmaq funksiyası daşıyır. Naga olmaq - xatırlamaq deməkdir.

Kimlik həm silah, həm də qalxan kimi

Naga xalqı özünü "torpaqla danışan dağ adamları" adlandırır. Onların kimliyi etnik saflığa deyil, kollektiv yaddaşa əsaslanır. Buna görə də NSCN hərəkatı çevik və davamlıdır: o, bir tayfanın yox, kənarda qalmaq təcrübəsini paylaşan bütün naga icmalarının səsi kimi çıxış edir.

Dehli isə fərqli strategiya seçib - hind politoloqu Prabhat Patnaikin ifadəsi ilə, "tanımadan daxil etmə". Yəni rəsmi inteqrasiya var - yollar çəkilir, məktəblər açılır, yerli qubernatorlar təyin olunur, amma xalqın siyasi subyektliyi qəbul edilmir. Bu, "federasiya adında imperiyadır".

Bu model Çinin Sincan, yaxud Myanmanın Kaçin bölgəsindəki təcrübəsini xatırladır: infrastrukturla inteqrasiya, amma kimliksiz. Amma tarix göstərir ki, yollar etimadı əvəz etmir.

Münaqişənin siyasi memarlığı: parçalama strategiyası və naga xalqının institusional əks-memarlığı

Nagaland münaqişəsinin niyə onillərlə davam etdiyini anlamaq üçün təkcə döyüşlərə yox, idarəetmə mexanizmlərinə baxmaq lazımdır. Bu, sadəcə üsyançıların dövlətlə savaşı deyil. Bu, legitimlik uğrunda rəqabət aparan iki idarəetmə sisteminin toqquşmasıdır.

Dövlətin strategiyası parçalanma üzərində qurulub. Naga hərəkatının strategiyası isə birləşmə üzərində. Bu asimmetriya izah edir ki, niyə Dehli ordusu, büdcəsi və beynəlxalq tanınması olsa da, qalib gələ bilmir.

Mərkəzin strategiyası: idarə olunan atomizasiya

Dehli yaxşı bilir ki, naga xalqı vahid etnos deyil, müxtəlif dialektlərə, adətə və tarixi travmalara malik tayfalar şəbəkəsidir. 1960-cı illərdən bəri mərkəzin siyasəti onların arasında incə daxili sərhədlər yaradaraq vahid siyasi subyektin formalaşmasının qarşısını almağa yönəlib.

Bu strategiyanın bir neçə elementi var.

Birincisi, institusional parçalanma. 1963-cü ildə Nagaland ştatının yaradılması naga torpaqlarının vahid tarixi məkan kimi tanınması ilə müşayiət olunmadı. Əksinə, naga xalqının yaşadığı ərazilərin böyük hissəsi Manipur, Assam və Arunachal-Pradeşin tərkibində qaldı. Nəticədə, naga torpaqlarının birləşməsi layihəsi dörd ştatın ərazi bütövlüyünə "təhdid" kimi təqdim edilir. Yəni yerli siyasi tanınma problemi interştat yurisdiksiya mübahisəsinə çevrilir - bürokratik baxımdan dahiyanə bir taktika.

İkincisi, rəqib fraksiyaların dəstəklənməsi. NSCN uzun müddət vahid qurum kimi fəaliyyət göstərə bilmədi. 1988-ci ildə o, NSCN-IM (İsak və Muyva fraksiyası) və NSCN-K (Khaplang fraksiyası) kimi iki yerə bölündü, sonra daha xırda qruplar yarandı. Bu, yalnız daxili hakimiyyət savaşı deyildi - həm də xüsusi xidmətlərin, yerli maraqların və regional sponsorluğun oyunu idi. Beləcə, mərkəz "naga xalqı" ilə deyil, ayrıca qrupla danışıqlar aparır və beləliklə, prosesi beynəlxalq siyasi dialoqdan "ekstremistlərlə sülh prosesi" səviyyəsinə endirir.

Üçüncüsü, istisna rejiminin hüquqi təsdiqi. AFSPA qanunu, ordunun "əsaslı şübhə" əsasında öldürmək səlahiyyətini rəsmiləşdirir və beləliklə, bölgənin təhlükəli elan edilməsini qanuni hala gətirir. Yəni siyasi tələblər artıq vətəndaş hüquqları kimi deyil, təhlükəsizlik riski kimi təqdim olunur.

Beləcə, Dehli Nagalandı Hindistanın bir hissəsi kimi tanıyır, amma eyni zamanda onu "xüsusi rejimli zona" kimi saxlayır. Bu, kolonial düşüncənin qalıqlarıdır: sən bizim vətəndaşsan, amma tam deyil.

Nagalandın fəaliyyəti: paralel dövlətçilik

Naga hərəkatının cavab strategiyası mərkəzin siyasətinə tam ziddir. Əgər Dehli parçalayırsa, NSCN-IM birləşdirir. Onlar Deli-nin etmədiyini etməyə çalışır: dağıtmaq yox, toplamaq.

Hərəkatın öz idarə strukturları var - "Nagalim hökuməti", nazirliklər, vergi sistemi, məhkəmələr, münaqişə həll orqanları. Kənd yerlərində insanlar yalnız ştat büdcəsinə deyil, həm də "milli xəzinə"yə - hərəkatın xəzinəsinə vergi ödəyir. Bu, hüquqi baxımdan boz zonadır, amma işləyir. Çünki burada təkcə məcburiyyət yox, həm də etimad var.

Bu etimad niyə onillərlə dağılmadı? Cavab sadədir. NSCN o funksiyaları yerinə yetirirdi ki, Hindistan dövləti yerli əhaliyə təmin etmirdi: torpaq mübahisələrinin arbitrajı, polis və ordunun zorakılığından qorunma, tayfalararası vasitəçilik, yolların təhlükəsizliyi. Uzaq dağ kəndləri üçün "dövlət" - Deli parlamenti deyil. Dövlət - qarşıdakı iki saatda yol kənarındakı atışmaya reaksiya verə bilən qüvvədir. Və çox hallarda bu "dövlət" Deli yox, NSCN idi.

Beləcə, reallıq belə görünür: hüquqi baxımdan Nagaland Hindistanın tərkib hissəsidir. Faktiki baxımdan isə bölgənin mühüm hissələrində şərti ikihakimiyyətlilik mövcuddur. Mərkəz beynəlxalq status-kvonu qoruyur, naga isə əhalinin daxili siyasi sədaqətini.

2015-ci il Çərçivə Razılaşmasının tıxacı

2015-ci il Çərçivə Razılaşması qarşılıqlı güzəşt formulu kimi planlaşdırılmışdı. Dehli naga xalqının siyasi kimliyinin unikal xarakterini tanıyır, hərəkat isə tam müstəqillik tələbindən imtina etməli idi.

Lakin sənədin onilliyində üç əsas məsələ hələ də açılmamış qalır.

Birinci düyün - konstitusiya. NSCN-IM naga xalqı üçün ayrıca konstitusiya tələb edir. Dehli üçün bu, "qırmızı xətt"dir. Ayrı konstitusiya naga xalqının sadəcə "federasiyadakı icma" yox, beynəlxalq hüquq subyekti statusuna yaxın ayrıca siyasi varlıq kimi tanınması deməkdir. Bu, çoxmillətli federasiyalar üçün təhlükəli presedentdir. Əgər mərkəz naga xalqının konstitusiya hüququnu tanısa, sabah Kaşmir, Mizoram və ya Pəncab üçün "yox" deməkdə çətinlik çəkəcək. Çünki çoxmillətli dövlətdə bir qrupa verilən güzəşt başqaları üçün hüquqi əsas yaradır. Bu, "domino effekti"nin siyasi məntiqidir.

İkinci düyün - bayraq. Naga üçün bayraq sadəcə parça deyil. Bu, tarixi yaddaşın və subyektliyinin davamlılığının simvoludur. Dehli üçün isə bayraq sədaqət testidir. Simvolik siyasət maddi güzəştlərdən daha vacib olur. Bu, postkolonial federasiyaların klassik dilemmasıdır: paytaxt elitası yolları və subsidiyaları müzakirə etməyə hazırdır, amma simvollara toxunmaq istəmir. Halbuki mübarizələrdə əsas məhz simvoldadır.

Üçüncü düyün - sərhədlər. NSCN-IM "Nagalim" anlayışını - bütün naga torpaqlarını birləşdirən vahid məkan ideyasını irəli sürür. Buraya qonşu ştatların və hətta Myanmanın əraziləri də daxildir. Dehli bu "qırmızı xəritə"yə imza atsa, federasiyanın ümumi separatlaşma prosesi başlayar. Etnik prinsipə əsaslanan istənilən inzibati korrektə digər qruplar tərəfindən "təzyiq göstərin, sizi eşidəcəklər" siqnalı kimi oxunar.

Buna görə də proses dalana dirənib. Və buna görə də 2025-ci ildə Muyvanın geri dönüşü nostaljik hadisə yox, siyasi mesaj kimi qəbul edilir: hərəkat nə dağılmayıb, nə də assimilyasiya olunub - o, hələ də siyasi həyatdadır.

Qlobal kontekst: postkolonial dövlətçilik böhranının tərkib hissəsi kimi Nagaland

Nagalandı düzgün anlamaq üçün onu təcrid olunmuş problem kimi görmək olmaz. Bu, kolonial imperiyalardan çıxmış, amma milli vahidlik ideyası ilə etnik müxtəlifliyi birləşdirməkdə çətinlik çəkən dövlətlərin ümumi xəstəliyinin nümunəsidir.

Bu mənzərə bir neçə digər hadisə ilə səsləşir.

Kataloniya: varlı bölgənin pul deyil, söz haqqı istəyi. İspaniya formal olaraq desentralizə edilmiş dövlətdir, amma 2017-ci ildəki Kataloniya referendumu göstərdi ki, Madrid federasiya kimi deyil, "öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu" cinayət sayan mərkəz kimi davranır. Cavabında Kataloniya demokratiya dilindən istifadə etdi: "biz ayrılmırıq", "biz sadəcə özümüz qərar vermək istəyirik".

Bu arqument hər bir mərkəz üçün təhlükəlidir, çünki hakimiyyətin dayaqlarını dəyişir. Əgər tarixən dövlətlər bütövlüyünü "təhlükəsizlik dili" ilə qoruyurdusa, Kataloniya, Nagaland kimi, münaqişəni hüquqi müstəviyə keçirir: "biz sizə təhlükə yaratmırıq, siz bizim hüquqlarımızı pozursunuz". Nəticədə mərkəz özünü müdafiə edən tərəfə çevrilir.

İraq Kürdüstanı: tanınmadan əvvəl faktiki muxtariyyət. Son otuz ildə iraqlı kürdlər faktiki olaraq öz parlamenti, ordusu (peşmərgə), vergi sistemi və beynəlxalq əlaqələri olan muxtar bölgə qurublar. Formal olaraq Kürdüstan İraqın tərkib hissəsidir, amma praktikada orada mərkəzdən asılı olmayan paralel dövlətçilik mövcuddur.

Bu "demək olar ki, dövlət" vəziyyəti Nagalandla çox oxşardır. Hər iki halda mərkəz iqtisadi rıçaqlardan və güc alətlərindən istifadə edir, region isə tarixi yaddaş, qurbanlıq və "xaricdən çəkilmiş ədalətsiz sərhədlər" üzərində qurulmuş legitimliklə cavab verir.

İraq nümunəsi həm də ona görə vacibdir ki, o göstərir: qismən muxtariyyət çox vaxt konflikti aradan qaldırmır, əksinə, onu institusional şəkildə dondurur. Beləcə "nə müharibə, nə sülh" vəziyyəti yaranır - iqtisadi alver siyasi razılaşmanı əvəz edir. Hindistanın Nagalandda düşdüyü vəziyyət də məhz budur.